(1)మరీచి కొడుకు కశ్యప ప్రజాపతి. బ్రహ్మదేవుడి కుడి చేతి బొటన వేలి నుండి దక్షుడు అనే పురుషుడు, ఎడమచేతి బొటన వేలి నుండి ధరణి అనే స్త్రీ జన్మించారు. వారు ఇరువురికి వెయ్యి మంది మహా రుషులు జన్మించారు. (2)బ్రహ్మ మానస పుత్రులలో రెండవ వాడైన అంగిరుసున కు, ఉతధ్యుడు, బృహస్పతి, సంవర్తుడు అనే కొడుకులు పుట్టారు. బృహస్పతి దేవతలకు గురువు ఐనాడు. (3).అత్రి అనే మానసపుత్రునికి అనేక మంది మహా మునులు జన్మించారు.(4) పులస్త్యుడు అనే బ్రహ్మ మానసపుత్రునకు, రాక్షసులు జన్మించారు. (5)పులహుడు అనే మానస పుత్రునకు, కిన్నరలు, కింపురుషులు జన్మించారు.(6)క్రతువు అనే మాన సపుత్రునకు పక్షి జాతి పుట్టింది.

॥ శ్రీః ॥
12.212. అధ్యాయః 212
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Topics
భీష్మేణ యుధిష్ఠిరంప్రతి శిష్యాయ గురూక్తవార్ష్ణేయాధ్యాత్మత్వానువాదః॥ 1॥
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Text

యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 12-212-0x(6084)(73596)
యోగం మే పరమం తాత మోక్షస్య వదభారత।
తమహం తత్త్వతో జ్ఞాతుమిచ్ఛామి వదతాంవర॥ 12-212-1(73597)
`భూయోపి జ్ఞానసద్భావే స్థిత్యర్థం త్వాం బ్రవీంయహం।
అచింత్యం వాసుదేవాఖ్యం తస్మాత్ప్రబ్రూహి సత్తమ॥' 12-212-2(73598)
భీష్మ ఉవాచ। 12-212-3x(6085)
అత్రాప్యుదాహ ంతీమమితిహాసం పురాతనం।
సంవాదం మోక్షసంయుక్తం శిష్యస్య గురుణా సహ॥ 12-212-3(73599)
కశ్చిద్బ్రాహ్మణమాసీనమాచార్యమృషిసత్తమం।
తేజోరాశిం మహాత్మానం సత్యసంధం జితేంద్రియం॥ 12-212-4(73600)
శిష్యః పరమమేధావీ శ్రేయోర్థీ సుసమాహితః।
చరణావుపసంగృహ్య స్థితః ప్రాంజలిరబ్రవీత్॥ 12-212-5(73601)
ఉపాసనాత్ప్రసన్నోఽసి యది వై భగవన్మమ।
సంశయో మే మహాన్కశ్చిత్తం మే వ్యాఖ్యాతుమర్హసి।
కుతశ్చాహం కుతశ్చ త్వం తత్సంయగ్బ్రూహి యత్పరం॥ 12-212-6(73602)
కథం చ సర్వభూతేషు సమేషు ద్విజసత్తమ।
సంయగ్వృత్తా నివర్తంతే విపరీతాః క్షయోదయాః॥ 12-212-7(73603)
వేదేషు చాపి యద్వాక్యం లౌకికం వ్యాపకం చ యత్।
ఏతద్విద్వన్యథాతత్త్వం సర్వం వ్యాఖ్యాతుమర్హసి॥ 12-212-8(73604)
గురురువాచ। 12-212-9x(6086)
శృణు శిష్య మహాప్రాజ్ఞ బ్రహ్మగుహ్యమిదం పరం।
అధ్యాత్మం సర్వభూతానామాగమానాం చ యద్వసు॥ 12-212-9(73605)
వాసుదేవః సర్వమిదం విశ్వస్య బ్రహ్మణో సుఖం।
సత్యం దానం తపో యజ్ఞస్తితిక్షా దమ ఆర్జవం॥ 12-212-10(73606)
పురుషం సనాతనం విష్ణుం యం తం వేదవిదో విదుః।
సర్గప్రలయకర్తారమవ్యక్తం బ్రహ్మ శాశ్వతం॥ 12-212-11(73607)
తదిదం బ్రహ్మ వార్ష్ణోయమితిహాసం శృణుష్వ మే।
బ్రాహ్మణో బ్రాహ్మణైః శ్రావ్యో రాజన్యః క్షత్రియైస్తతా॥ 12-212-12(73608)
[వైశ్యో వైశ్యైస్తథా శ్రావ్యః శూద్రః శూద్రైర్మహామనాః।]
మాహాత్ంయం దేవదేవస్య విష్ణోరమితతేజసః॥ 12-212-13(73609)
అర్హస్త్వమసి కల్యాణం వార్ష్ణేయాధ్యాత్మముత్తమం॥ 12-212-14(73610)
`యమచ్యుతం పరం నిత్యం లింగహీనం చ నిర్మలం।
నిర్వాణమమృతం శ్రీమత్తద్విష్ణోః పరమం పదం॥ 12-212-15(73611)
భవే చ భేదవద్భిన్నం ప్రదానం గుణకారకం।
తస్మిన్న సజ్యతే నిత్యం స ఏష పురుషోఽపరః॥ 12-212-16(73612)
పురుషాధిష్ఠితం నిత్యం ప్రధానం బ్రహ్మ కారణం।
కాలస్వరూపం రూపేణ విష్ణునా ప్రభవిష్ణునా॥ 12-212-17(73613)
క్షోభ్యమాణం సృజత్యేవ నానాభూతాని భాగశః।
తద్దృష్ట్వా పురుషోతత్వం సాక్షీభూత్వా ప్రవర్తతే।
తత్ప్రవిశ్య యథాయోగమభిన్నో భిన్నలక్షణః॥' 12-212-18(73614)
కాలచక్రమనాద్యంతం భావాభావస్వలక్షణం।
త్రైలోక్యే సర్వభూతేషు చక్రవత్పరివర్తతే॥ 12-212-19(73615)
యత్తదక్షరమవ్యక్తమమృతం బ్రహ్మ శాశ్వతం।
వదంతి పురుషవ్యాఘ్ర కేశవం పురుషర్షభం॥ 12-212-20(73616)
`తదక్షరమచింత్యం వై భిన్నరూపేణ దృశ్యతే।
పశ్య కాలాఖ్యమనిశం న చోష్ణం నాతిశీతలం॥ 12-212-21(73617)
న సంత్యేతే గుణాస్తస్మింతథా తస్మాత్ప్రవర్తతే।
శీతలోఽయమనుప్రాప్తః కాలో గ్రీష్మస్తథైవ చ॥ 12-212-22(73618)
వక్ష్యంతి సర్వభూతాని హ్యేతే సూర్యోదయం ప్రతి।
ఆగచ్ఛంతి నివర్తంతి స కాలో గుణరాశయః॥ 12-212-23(73619)
న చైవ ప్రకృతిస్థేన కాలయుక్తేన నిత్యశః।
గుణైః సంభోగమరతిస్తత్వవిజ్ఞానకోవిదం।
పురుషాధిష్ఠితా నిత్యం ప్రకృతిః సూయతే పరా॥' 12-212-24(73620)
పితౄందేవానృషీంశ్చైవ తథా వై యక్షరాక్షసాన్।
నాగాసురమనుష్యాంశ్చ సృజతే మనసాఽవ్యయః॥ 12-212-25(73621)
తథైవ వేదశాస్త్రాణి లోకధర్మాంశ్చ శాశ్వతాన్।
ప్రలయే ప్రకృతిం యాతాన్యుగాదౌ సృజతే పునః॥ 12-212-26(73622)
యథర్తుష్వృతులింగాని నానారూపాణి పర్యయే।
దృశ్యంతే తాని తాన్యేవ తథా భావా యుగాదిషు॥ 12-212-27(73623)
అథ యద్యద్యదా భావి కాలయోగాద్యుగాదిషు।
తత్తదుత్పద్యతే జ్ఞానం లోకయాత్రావిధానజం॥ 12-212-28(73624)
`శ్రుతిరేషా సమాఖ్యాతా తదర్థం కారణాత్మనా।
అనాంనాయవిధానాద్వై వేదా హ్యంతర్హితా యథా॥' 12-212-29(73625)
యుగాంతే హ్యస్తభూతాని శాస్త్రాణి వివిధాని చ।
సర్వసత్వవినా ద్వై జీవాత్మనిత్యయా స్మృతాః।
అన్యస్మిన్నండసద్భావే వర్తమానాని నిత్యశః॥ 12-212-30(73626)
యుగాంతేఽంతర్హితాన్వేదాన్సేతిహాసాన్మహర్షయః।
లేభిరే తపసా పూర్వమనుజ్ఞాతాః స్వయంభువా॥ 12-212-31(73627)
`నియోగాద్బ్రహ్మణో విప్రా లోకతంత్రప్రవర్తకాః।'
వేదవిద్భగవాన్బ్రహ్మా వేదాంగాని బృహస్పతిః।
భార్గవో నీతిశాస్త్రం తు జగాద జగతో హితం॥ 12-212-32(73628)
గాంధర్వం నారదో వేద భరద్వాజో ధనుర్గ్రహం।
దేవర్షిచరితం గర్గో కృష్ణాత్రేయశ్చికిత్సితం॥ 12-212-33(73629)
`న్యాయతంత్రం హి కార్త్స్న్యేన గౌతమో వేద తత్వతః।
వేదాంతకర్మాయోగం చ వేదవిద్బ్రహ్మవిద్విభుః।
ద్వైపాయనో నిజగ్రాహ శిల్పశాస్త్రం భృగుః పునః॥ 12-212-34(73630)
న్యాయతంత్రాణ్యనేకాని తస్తైరుక్తాని వాదిభిః।
హేత్వాగమసదాచారైర్యదుక్తం తదుపాస్యతే॥ 12-212-35(73631)
అనాద్యం తత్పరం బ్రహ్మ న దేవా నర్షయో విదుః।
ఏకస్తద్వేద భగవాంధాతా నారాయణః ప్రభుః॥ 12-212-36(73632)
నారాయణాదృషిగణాస్తథా ముఖ్యాః సురాసురాః।
రాజర్షయః పురాణాశ్చ పరమం దుఃఖభేషడం।
`వక్ష్యేఽహం తవ యత్ప్రాప్తమృషేద్వైపోయనాన్మయా॥' 12-212-37(73633)
పురుషాధిష్ఠితాన్భావాన్ప్రకృతిః సూయతే యదా।
హేతుయుక్తమతః పూర్వం జగత్సంపరివర్తతే॥ 12-212-38(73634)
దీపాదన్యే యథా దీపాః ప్రవర్తంతే సహస్రశః।
ప్రకృతిః సూయతే సద్వదానంత్యాన్నాపచీయతే॥ 12-212-39(73635)
అవ్యక్తకర్మజా బుద్ధిరహంకారం ప్రసూయతే।
ఆకాశం చాప్యహంకారాద్వాయురాకాశసంభవః॥ 12-212-40(73636)
వాయోస్తేజస్తతశ్చాప అద్భ్యోఽథ వసుధోద్గతా।
మూలప్రకృతయో హ్యష్టౌ జగదేతాస్వవస్థితం॥ 12-212-41(73637)
జ్ఞానేంద్రియాణ్యతః పంచ పంచ కర్మేంద్రియాణ్యపి।
విషయాః పంచ చైకం చ వికారాః షోడశం మనః॥ 12-212-42(73638)
శ్రోత్రం త్వక్చక్షుషీ జిహ్వా ఘ్రాణం జ్ఞానేంద్రియాణ్యశ్చ।
పాదౌ పాయురుపస్థశ్చ హస్తౌ వాక్కర్మణీ అపి॥ 12-212-43(73639)
శబ్దః స్పర్శశ్చ రూపం చ రసో గంధస్తథైవ చ।
విజ్ఞేయం వ్యాపకం చిత్తం తేషు సర్వగతం మనః॥ 12-212-44(73640)
`బుద్ధీంద్రియార్థా ఇత్యుక్తా దశసంసర్గయోనయః।
సదసద్భావయోగే చ మన ఇత్యభిధీయతే॥ 12-212-45(73641)
వ్యవసాయగుణా బుద్ధిరహంకారోఽభిమానకః।
న బీజం దేహయోగే చ కర్మబీజప్రవర్తనాత్॥' 12-212-46(73642)
రసజ్ఞానే తు జిహ్వేయం వ్యాహృతే వాక్యథైవ చ।
ఇంద్రియైర్వివిధైర్యుక్తం సర్వైర్వ్యతం మనస్తథా॥ 12-212-47(73643)
విద్యాత్తు షోడశైతాని దైవతాని విభాగశః।
దేహేషు జ్ఞానకర్తారముపాసీనముపాసతే॥ 12-212-48(73644)
తత్ర సోమగుణా జిహ్వా గంధస్తు పృథివీగుణః।
శ్రోత్రే శబ్దగుణే చైవ చక్షురగ్నేర్గుణస్తథా।
స్పర్శం వాయుగుణం విద్యాత్సర్వభూతేషు సర్వదా॥ 12-212-49(73645)
మనః సత్వగుణం ప్రాహు సత్వమవ్యక్తజం తథా।
సర్వభూతాత్మభూతస్థం తస్మాద్బుద్ధ్యేత బుద్ధిమాన్॥ 12-212-50(73646)
ఏతే భావా జగత్సర్వం బహంతి సచరాచరం।
శ్రితా విరజసం దేవం యమాహుః పరమం పదం॥ 12-212-51(73647)
నవద్వారం పురం పుణ్యమేతైర్భావైః స్మన్వితం।
వ్యాప్య శేతే మహానాత్మా తస్మాత్పురుష ఉచ్యతే॥ 12-212-52(73648)
అజరశ్చామరశ్చైవ వ్యక్తావ్యక్తోపదేశవాన్।
వ్యాపకః సగుణః సూక్ష్మః సర్వభూతగుణాశ్రయః॥ 12-212-53(73649)
యథా దీపః ప్రకాశాత్మా హ్రస్వో వా యది వా మహాన్।
జ్ఞానాత్మానం తథా విద్యాత్పురుషం సర్వజంతుషు॥ 12-212-54(73650)
శ్రోత్రం వేదయతే వేద్యం స శృణోతి స పశ్యతి।
కారణం తస్య దేహోఽయం స కర్తా సర్వకర్మణాం॥ 12-212-55(73651)
అగ్నిర్దారుగతో యద్వద్భిన్నే దారౌ న దృశ్యతే।
తథైవాత్మా శరీరస్థ ఋతే యోగాన్న దృశ్యతే॥ 12-212-56(73652)
అగ్నిర్యథా హ్యుపాయేన మథిత్వా దారు దృశ్యతే।
తథైవాత్మా శరీరస్థో యోగేనైవాత్ర దృశ్యతే॥ 12-212-57(73653)
నదీష్వాపో యథా యుక్తా యథా సూర్యే మరీచయః।
సంతన్వానా యథా యాంతి తథా దేహాః శరీరిణాం॥ 12-212-58(73654)
స్వప్నయోగే యథైవాత్మా పంచేంద్రియసమాయుతః।
దేహముత్సృజ్య వై యాతి తథైవాత్మోపలభ్యతే॥ 12-212-59(73655)
కర్మణా వ్యాప్యతే సర్వం కర్మణైవోపపద్యతే।
కర్మణా నీయతేఽన్యత్ర స్వకృతేన బలీయసా॥ 12-212-60(73656)
స తు దేహాద్యథా దేహం త్యక్త్వాఽన్యం ప్రతిపద్యతే।
తథా తం సంప్రవక్ష్యామి భూతగ్రామం స్వకర్మజం॥ ॥ 12-212-61(73657)

ఇతి శ్రీమన్మహాభారతే శాంతిపర్వణి మోక్షధర్మపర్వణి ద్వాదశాధికద్విశతతమోఽధ్యాయః॥ 212॥

Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Footnotes

12-212-7,8 భూతేషు పంచసూపాదానకారణేషు సమేషు సత్సు విపరీతా విషమాః కథం క్షయోదయా నివర్తంతే నితరాం వర్తంతే। వేదేషు యద్వాక్యం వర్ణధర్మవ్యవస్థాపరం, లౌకికం స్మృతివాక్యం తాదృశం వ్యాపకం సర్వవర్ణా శ్రమసాధారణం ఇదమపి కథం। హేతుసాంయేఽపి కార్యవైషంయే కిం బీజం తద్బ్రహీత్యర్థః। శ్లోకద్వయమేకం వాక్యం॥ 12-212-9 బ్రహ్మ గుహ్య వేదగోప్యం। వసు ధనం తద్వద్రక్షణీయముపకారకం వా॥ 12-212-10 బ్రహ్మణో ముఖం వేదాదిః ప్రణవః। ఉపాయోపేయయోరభేదాత్ప్రణవాదీనాం వాసుదేవత్వం॥ 12-212-11 ఉపేయస్వరూపమాహ పురుషమితి॥ 12-212-12 ఏతదేవాయం కృష్ణ ఇత్యాహ తదితి। వార్ష్ణేయం వృష్ణిషు కృతావతారం। ఇతిహాసం తత్స్వరూపప్రకాశనపరం గ్రంథం। రాజన్యః క్షత్రియస్తథేతి డ. పాఠః॥ 12-212-27 భావాభావౌ సృష్టిప్రలయౌ స్వలక్షణం స్వరూపజ్ఞాపకౌ యస్య। ప్రత్యబ్దం యథా వసంతాదిష్వాంరాదయో నియమేన పుష్పితా భవంత్యేవం బ్రహ్మహరవిష్ణుషు ప్రతికల్పం సృష్టిప్రలయస్థితికర్తృత్వం తదాతద ఆవిర్భవతి। తథా బ్రహ్మహరాదిషు ఇతి ట. పాఠః। బ్రహ్మాపరాదిష్వితి డ. పాఠః। బ్రహ్మాక్షరాదిష్వితి ధ. పాఠః॥ 12-212-31 అనుజ్ఞాతా ఉపదిష్టాః। స్వయంభువా బ్రహ్మణా॥ 12-212-33 దత్తాత్రేయశ్చికిత్సితమితి ట. డ. పాఠః॥ 12-212-35 హేతుర్యుక్తిః। ఆగమో వేదః। సదాచారః ప్రత్యక్షం। తైః ప్రమాణైః॥ 12-212-36 అనాద్యం నాస్తి ఆద్యం కారణం యస్య తత్॥ 12-212-42 శబ్దాదివిషయాః పంచ వికారాః ఇతి థ.పాఠః॥ 12-212-43 వాక్కర్మణామపి ఇతి థ. పాఠః॥ 12-212-48 జ్ఞానకర్తార ఉదాసీనముపాసతే ఇతి ధ. పాఠః॥ 12-212-49 శ్రోత్రం నభోగుణం చైవ ఇతి ఝ. పాఠః॥ 12-212-50 ఈశ్వరస్తత్స్థముపాధిత్వేన తత్ర స్థితం సర్వాంతరంగం సత్త్వం జానీయాత్। సత్త్వవిశిష్టస్య జ్ఞేయత్వేఽపి విద్వివేకే పరిశేషాదచితః సత్వస్యైవ జ్ఞేయత్వమస్తీతి సత్వమేవ బుద్భ్యేతేత్యుక్తం॥ 12-212-51 యమాదుః ప్రకృతేః పరమితి ఝ. పాఠః॥ 12-212-52 వ్యాపకః స గుణైః సూక్ష్మః ఇతి థ. పాఠః॥ 12-212-55 భేదేనైవాత్ర దృశ్యతే ఇతి ట. థ. పాఠః। శరీరస్థో యోగేనైవానుదృశ్యతే ఇతి ఝ. పాఠః॥ 12-212-57 సంతతత్వాద్యథా యాంతి ఇతి ఝ. పాఠః॥ 12-212-59 కర్మణా జాయతే పూర్వం ఇతి ట. పాఠః। కర్మణా బాధ్యతే రూపం ఇతి పాఠః॥

www.sanatanadharm.com - play store app (sanatana dharm)

"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India.